Filtr obiektywu fotograficznego, filtr fotograficzny
to płaska nasadka na obiektyw zmieniająca wygląd fotografowanego obrazu, nakładana
najczęściej na przód obiektywu, a jeśli jest to niemożliwe, to na jego tył (np.
w obiektywach lustrzanych, lub najszerszych).
Filtry występują w postaci opraw wkręcanych na stosowny gwint na obiektywie,
opraw zaciskanych, lub wkładów do specjalnej ramki montowanej na obiektywie (system Cokin).
Do filtrów nie zalicza się nasadek zmieniających ogniskową (są to konwertery).
Typowe filtry posiadają dwa gwinty – z tyłu zewnętrzny, do mocowania na innym
filtrze lub na obiektywie, oraz z przodu, do mocowania kolejnego
filtra, osłony przeciwsłonecznej lub zakrywki obiektywu.
Należy pamiętać, że filtry zmniejszają ilość światła wpadającego przez
obiektyw (zależnie od swojej gęstości i barwy), może to prowadzić do niedoświetlenia
filmu. W związku z tym fotografując z filtrem trzeba odpowiednio zwiększyć
czas naświetlenia filmu. Wartość pokazującą o ile należy skorygować ekspozycję (w momencie
wykorzystania danego filtra) nazywamy krotnością filtra.
Wartość ta jest zazwyczaj podana na krawędzi filtra lub na jego opakowaniu.
Najczęstszym błędem wynikającym z nieprawidłowego użycia filtrów jest
używanie kilku filtrów wkręcanych jednocześnie. Efektem takiego błędu
jest winietowanie (zasłanianie brzegów kadru). Dlatego też, w celu przeciwdziałania
winietowaniu, filtry robi się jak najcieńsze, a w skrajnych przypadkach
– dla obiektywów najszerszych, produkowane są specjalne wersje filtrów
pozbawione gwintu z przodu (tzw. wersja slim). Błędu tego można uniknąć stosując wiele
filtrów w systemie Cokin – ramka, w którą wkłada się te filtry jest
zwykle dużo większa niż średnica gwintu i zawiera szczeliny umożliwiające zamontowanie
kilku (zwykle trzech) filtrów. Dodatkowo, ramka taka zwiększa możliwości zastosowania
filtrów połówkowych.
Rodzaje filtrów
- barwny do fotografii czarno-białej – filtry w barwach prostych
lub czystych, służące do zwiększenia kontrastu wybranych motywów obrazu o wyraźnych
barwach, np. filtr czerwony służy do zwiększenia kontrastu zachmurzonego
nieba poprzez przyciemnienie niebieskiego nieba przy nienaruszonej bieli chmur, przy małym
zachmurzeniu powoduje to miły dla oka kontrast białych chmur i ciemnego nieba, a przy dużym
zachmurzeniu – efekt nieba burzowego. Filtry żółte bądź żółto-zielone mogą służyć do
rozjaśniania (uwypuklania) roślinności.
- barwny do fotografii barwnej – filtry o dowolnych barwach, mające zmienić
kolorystykę zdjęcia w celu korekcji barwnej, lub odwrotnie – w celu nadania odpowiedniego nastroju.
Filtry korekcyjne mogą służyć do regulacji temperatury bieli. Do nich należą
filtry ocieplające, które służą do obniżania temperatury bieli na zdjęciu –
w tym filtry serii 81, służące do usuwania lekkiego niebieskiego odcienia, bądź nadania zdjęciu
lekko brązowego koloru oraz filtry serii 85 – mocne filtry służące do robienia
zdjęć w świetle świetlówek (zimnym) na filmie skalibrowanym do światła dziennego. Odwrotnie
działającymi filtrami są filtry ochładzające – czyli podwyższające temperaturę
bieli na zdjęciu – seria 80 (delikatne, usuwające czerwony odcień) i 82 (mocne). Mocniejsze
filtry korekcyjne czasem zwane są konwersyjnymi bo pozwalają na konwersję światła z dziennego
na zimne, oraz odwrotnie, z zimnego na dzienne. Filtry korekcyjne mają głównie
(choć niekoniecznie) zastosowanie w fotografii pozytywowej, jako że w przypadku negatywu odcień
zdjęcia można zmienić przy wykonywaniu odbitek.
- neutralny – niezmieniający barwy (neutralnie szary) filtr przyciemniający.
Mimo że w fotografii zwykle zależy nam, żeby tracić jak najmniej światła (stąd walka o jak
najjaśniejsze obiektywy), to zdarzają się sytuacje, kiedy chcemy zmniejszyć ilość światła
wpadającego do obiektywu. Ma to miejsce wtedy, gdy potrzebujemy wydłużyć czas ekspozycji,
nie zmieniając przysłony lub gdy zakres przysłon nie wystarczy do uzyskania wystarczająco
długiego czasu w danych warunkach oświetleniowych. Rodzaje efektów, do których uzyskania
może być wymagany długi czas, to np.: zdjęcia piorunów w czasie burzy, efekt welonu
– czyli rozmazanych strug wody na zdjęciach wodospadów bądź fontann, smugi świateł jadących
samochodów.
- połówkowy – filtr którego efekt ograniczony jest do połowy jego powierzchni,
druga połowa natomiast jest zupełnie przezroczysta. Zwykle przejście między częścią przezroczystą,
a częścią efektową jest płynne. Najwygodniejszymi filtrami połówkowymi okazują
się filtry systemu Cokin, ponieważ pozwalają na dowolną regulację wielkości powierzchni na której
występuje efekt (można je przesuwać względem mocowania). Filtry na gwint nie dają tej możliwości
i granica między obszarem efektu, a obszarem bez efektu musi zawsze przebiegać przez środek
zdjęcia.
- połówkowy neutralny – służy do przyciemnienia połowy (bądź w przypadku
filtrów typu Cokin, części) zdjęcia. Potrzeba taka może zajść wtedy, gdy część obszaru
zdjęcia jest wyraźnie jaśniejsza od drugiej – np. przy fotografowaniu zachodu słońca
nad morzem, gdy niebo jest zwykle o jedną przysłonę (wartość EV) jaśniejsze niż
powierzchnia morza – dzięki zastosowaniu neutralnego filtru połówkowego – unikniemy
w takiej sytuacji prześwietlenia nieba, bądź niedoświetlenia wody.
- połówkowy barwny – służy do uzyskania zmiany barwy na połowie
zdjęcia.
- efektowe
- gwiazdkowy
- zwielokrotniający obraz
- zmiękczający (soft focus) – filtr nadający zdjęciu
lekko senny nastrój. Powoduje on, że jasne obszary rzucają lekką poświatę na obszary
sąsiadujące. W bardzo prymitywny sposób można też taki efekt uzyskać umieszczając przed
obiektywem napiętą pończochę
- polaryzacyjny – filtr ten pochłania światło o polaryzacji liniowej
w wybranym kierunku. Efekt dla fotografii jest taki, że pochłania on światło rozproszone
w atmosferze w przypadku fotografowania nieba. Błękit nieba staje się ciemniejszy, a chmury
pozostają białe (jest to efekt podobny, choć nie identyczny, jak działanie filtru czerwonego
w przypadku fotografii czarno-białej). Pozwala on również na zwiększenie nasycenia barw
powierzchni matowych (np. zieleni roślin, bądź kolorów tkanin) w słoneczny dzień. Filtr
najmocniej działa, gdy obiektyw skierowany jest pod kątem 90 stopni od kierunku padania
światła. Z tym wiąże się również jedna z niedogodności polaryzatora – w przypadku obiektywu
szerokokątnego może być widać, że np. pas nieba jest ciemniejszy a dalej od niego już nie.
Główną wadą polaryzatora jest to, że zabiera on część światła (zwykle około 1 – 1,5 EV,
czyli wymaga od 1 do 1,5 mniejszej przysłony lub dłuższego czasu naświetlania).
Filtr polaryzacyjny umożliwia też wyeliminowanie odbić od szyby
lub powierzchni wody.
- liniowy – najprostszy filtr polaryzacyjny. Efekt
działania ma taki sam jak polaryzator kołowy, jednak może zakłócać działanie elementów
światłoczułych bądź automatykę ostrości w nowoczesnych aparatach.
- kołowy – bardziej zaawansowany rodzaj polaryzatora. Można go
stosować z każdym rodzajem aparatu.
- skylight - pozwala wyeliminować niebieską dominantę powstającą zwykle
przy zdjęciach plenerowych w cieniu. Zalecany jest do zdjęć w cieniu przy słonecznej pogodzie
i bezchmurnym niebie. Maksimum absorpcji filtra leży w zakresie koloru zielonego. Zastosowanie
filtra gwarantuje uzyskanie właściwej równowagi barwnej w każdych warunkach
oświetleniowych i neutralny odcień skóry. Pozwala uniknąć dominant barwnych wywołanych na
przykład przez liście drzewa. Dzięki swemu lekko różowemu zabarwieniu redukuje
przeniebieszczenie powodowane przez światło dzienne i nadaje zdjęciu przyjemny, nieco
cieplejszy odcień. Równocześnie odcina promienie ultrafioletowe i zmniejsza zamglenie kadru.
Podobnie jak UV, może być na stałe zamocowany na obiektywie jako filtr ochronny.
- UV – filtr zalecany do fotografowania aparatem analogowym na zewnątrz
na wysokości pow. 1500 m n.p.m., gdzie promieniowanie ultrafioletowe jest na tyle duże,
że może mieć wpływ na materiał światłoczuły. Dzięki temu, że filtry te praktycznie nie
mają widocznego efektu na zdjęciu w normalnych warunkach, w praktyce są one
najpopularniejszymi filtrami obiektywowymi, ale w zastosowaniu jako ochrona przedniej
soczewki obiektywu przed czynnikami mechanicznymi.
- IR – filtr stosowany do fotografii w zakresie podczerwieni.